Kluczowa dla rozwoju sytuacji w Polsce w latach 1945-1946 była decyzja o utworzeniu nowego rządu – Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej – z dominującym unistów, który zostanie uznany przez wszystkie mocarstwa. Zostanie on zobowiązany do przeprowadzenia wolnych, nieskrępowanych wyborów na zasadzie powszechnego głosowania. Sprawę doprowadzenia do wolnych wyborów w Polsce przedstawiciele mocarstw omawiali na konferencji szefów trzech mocarstw w Poczdamie.

Niestety Anglosasi nie podjęli żadnych efektywnych działań, które pozwoliłyby na kontrolę sytuacji w Polsce przez mocarstwa zachodnie. To zaniechanie prowadziło wprost do sytuacji, w której zwycięskie mocarstwa zachodnie usankcjonowały fakt, że Stalin i komuniści mieli pełną inicjatywę w uregulowaniu polityki wewnętrznej Polski. Mocarstwa zachodnie nie wymogły także żadnych zasad międzynarodowej kontroli nad przebiegiem wolnych wyborów. A przecież doświadczenia z fałszowania wyborów w ZSRS, a także tych przeprowadzonych w październiku 1939 roku na ziemiach polskich znajdujących się pod okupacją sowiecką, zmuszały do poważnych obaw co do rzetelności aktów wyborczych dokonywanych pod bagnetami Armii Czerwonej.

1. Wokół wizji Wyszkowskiego

K. Wyszkowski, ujmując znaczenie obrad „okrągłego stołu", stwierdził kiedyś, że cała skomplikowana gra, jaką wymyślili komuniści, wciągając starannie wybranych przedstawicieli opozycji do rozmów, służyła przede wszystkim zapewnieniu czerwonym innego miejsca w historii aniżeli mieli je narodowi socjaliści, tzn. uchronienia tych pierwszych przed uznaniem ich za zbrodniarzy (tak jak uznano hitlerowców), przed osądzeniem i przed uniemożliwieniem im jakiejkolwiek dalszej działalności. W ten sposób „okrąglak" stał się zaprzeczeniem tych postulatów R. Reagana, które wiązały obalenie komunizmu z jego sprawiedliwym rozliczeniem, a następnie posłaniem na śmietnik historii. Mając więc wcześniej pozycję lidera w walce z totalitaryzmem światowym (i narodowo-socjalistycznym, i bolszewickim), mówił Wyszkowski, mogliśmy „ferować wyroki w stosunku do obu systemów", jeśli jednak w pewnym momencie uznaliśmy czerwonych za ludzi w pełni uprawnionych do funkcjonowania w normalnym państwie, „to myśmy uratowali wszystkich komunistów na całym świecie, uratowaliśmy całą historię systemu". W ten sposób zatem „komuniści przestali być karalni w ogóle i system przestał być zbrodniczy". Wyszkowski jednak poszedł nawet dalej, konkludując, że tryumfy lewicowości na całym świecie są pośrednim efektem „okrąglakowego" kompromisu.

Dwie uwagi Wyszkowskiego w tym jego wystąpieniu z lutego 2009 r. (linki poniżej) są jeszcze warte odnotowania: 1) uchylono zatem także pytanie, na ile istnienie komunizmu stanowiło usprawiedliwienie dla istnienia narodowego socjalizmu oraz 2) wybrano nasz kraj do tego całego manewru z „aksamitną rewolucją" i „pokojową transformacją", ponieważ tylko w Polsce czerwoni dysponowali tak wielką siecią agentury w szeregach „opozycji demokratycznej". „„Okrągły stół" był wielką operacją obrony komunizmu", orzekł Wyszkowski. Jego zdaniem już w samej nazwie „opozycja demokratyczna" (pomijając sam fakt działania w niej wielu „rewizjonistów") nawiązującej do tradycji KPP - która nazywała się „opozycją demokratyczną" w okresie II RP - oraz w programie niestosowania przemocy, a ściślej, „reformowania socjalizmu", tkwiły zalążki przyszłego „kompromisu".

Wyjątkowo ciekawie brzmi też spostrzeżenie, którym z Wyszkowskim podzielił się jego ojciec (akowiec i więzień stalinowski), a które brzmiało mniej więcej tak, iż w ustroju totalitarnym niemożliwe jest działanie niejawne nawet „w podziemiu systemu" - tzn. że wszelkie suwerenne działania antysystemowe są wcześniej czy później monitorowane przez tajną policję polityczną („oni wszyscy wiedzą") albo wprost, albo za pomocą agentury ulokowanej wśród ludzi działającej przeciwko komunizmowi. Monitorowane, a następnie inspirowane lub blokowane w zależności od potrzeb i celów ludzi stojących na straży systemu opresji.

Legionista

Idąc tym tropem myślowym, należałoby uznać, że tak naprawdę, nigdy po 1989 r. w Polsce, nie udało się doprowadzić do sytuacji społeczno-politycznej, charakterystycznej dla normalnego, zachodniego państwa - samo istnienie środowisk komunistycznych w świecie polityki, nauki i kultury jest tu wystarczająco mocnym dowodem tej tezy. Oczywiście, zapewniano nas na wszelkie możliwe sposoby (werbalnie i niewerbalnie, np. pokazując instytucje europejskie, wieszając „flagi unijne" itd.), że standardy wolnego świata osiągnęliśmy dosłownie w przeciągu paru lat, tym niemniej cały czas system pozostawał rozchwiany, poddawany niemal cyklicznym wstrząsom. Zauważmy, że najpierw rozpisano wybory „kontraktowe" (swoją drogą, czy ktoś widział ten kontrakt? Jest on gdzieś spisany?), co pozwoliło gwałtownie (na dwa lata) zatrzymać jakiekolwiek próby reformy ustrojowej państwa. Mam na myśli reformę prawdziwą, nie pozorowaną (typu doczepianie korony do orła i zmiana nazwy z peerelu na „RP").

Dwa lata to był szmat czasu - nie tylko na niszczenie dokumentów, na uwłaszczanie nomenklatury, na „przemianę" czerwonych w „socjaldemokratów", ale i na takie posterowanie rynkiem medialnym, by to, co nienormalne, czyli totalny bajzel (także gospodarczy, związany z „reformą Balcerowicza") związany z „wychodzeniem z poprzedniego ustroju", stanowiło konieczny warunek „drogi do normalności". Pewne było, że w takich warunkach niemożliwe będzie ustabilizowanie się systemu politycznego, toteż gdy doszło do pierwszych wyborów „niekontraktowych", to istniało tak wielkie rozdrobnienie polityczne, iż nie było mowy, by jakakolwiek siła mogła dokonać gruntownej zmiany sytuacji w kraju. Oczywiście to rozdrobnienie było pozorne, tak naprawdę bowiem siły różowo-czerwone, które traktowały „okrąglaka" jako nienaruszalny fundament „nowej Polski", wcale nie zamierzały dokonywać jakiegokolwiek stabilizowania sytuacji, tylko dalszego urządzania się w pogłębiającym się chaosie i błyskawicznie się skonsolidowały. Z tego też powodu rząd Olszewskiego został „zablokowany" przez siły, które właściwie nieprzerwanie rządzą do dziś.

Zabawa i melancholia

Przy takiej okazji wolno na początku postawić głupie pytanie: dlaczego ludzie się chcą bawić? Pytanie jest głupie dlatego, że uznajemy je za nieproblematyczne, gdyż naturalne są zachowania zabawowe. Poświęcono temu impulsowi niejedną rozprawę, zapewne najsłynniejszą napisał Johan Huizinga, dla którego homo ludens to wieczny eksperymentator, traktujący rzeczywistość jako pole możliwości oddane intelektualnej „zabawie”. Niestety, tak ogólne ujęcie ludycznego popędu zbliża nas niebezpiecznie do wyjaśniania sprawy hasłem „bo człowiek taki jest”. Ulegając tedy przewrotnemu nastrojowi chwili, odwróćmy pytanie: Dlaczego są tacy, co się nie bawią? Nie chcą się bawić?

Czy pytanie stało się mądrzejsze? Ale zakrawa na problematyczne. Łatwo wskażemy najbardziej znaną grupę tych, co się nie bawią, i przyczynę ich zachowania, znaną przed wiekami jako melancholia. Pomijam osobiste jej doświadczanie i patrzę, jak borykano się z zachowaniami melancholików na płaszczyźnie osobistej.

W literackich kartach do gry Schroetera i Ammana¹ na jednej z kart mieszczka siedzi przy instrumencie i swoim śpiewem „powala” w kąt melancholika, który wyśmiewał jej radosne zajęcie. Grafik ośmiesza go za karę błazeńską czapką. Wiadomo z kim mamy do czynienia – Spielverderber! Kto szydzi z muzyki i śpiewu, ten pozostaje błaznem przez całe życie: der bleibt ein Narr sein lebenlang. W łacińskiej inskrypcji tytułowej – ten kto nie szanuje sztuk, nil rationis habet. Czyli jednak głupiec.

Na drugiej karcie grajkowie rzucają wręcz klątwę na melancholika, który ponoć gardzi ich sztuką: Bądź smutny na wieki!²

Tu już nawet nie widzimy na obrazku tego nieszczęśnika, został wyrzucony poza margines kulturalnego społeczeństwa. Ono zaś – przynajmniej część muzykująca – za ideał obrała sobie Amfiona, kogoś równego Orfeuszowi, a w pewnym sensie go przewyższającego. Ów bowiem potrafił graniem poruszyć drzewa i kamienie, aby za nim podążały, Amfion zaś magiczną lutnią umiał nie tylko kamienie poruszyć, ale zapędzić tak, aby się układały w mur – i tak zbudował Teby, walnie zastępując bliźniaczego brata Zetosa, który się męczył ich własnoręcznym noszeniem.

Może z powodu tego prozaicznego rysu postaci Amfiona wielcy poeci woleli pamiętać magię muzyki Orfeusza, nawet u nas pisał Kochanowski: skaczą lasy, gdy Orfeus skrzypie.

Warto było zatrzymać się nad wątkiem magii muzyki, gdyż jest w tej ambicji budowania miasta graniem na lirze ślad po średniowiecznych projektach cywilizującej roli sztuk wyzwolonych (w szczególności retoryki), opozycyjnych wobec zabiegów politycznych.